İstanbul’da bir Bizans mozaiğine bakarken çoğu zaman rengini, yüzünü ya da altın zeminini fark ederiz. Sekizinci yüzyılın insanları için aynı görüntü çok daha büyük bir soruya dönüşebilirdi: Kutsal bir kişiyi resmetmek ve o resme saygı göstermek doğru muydu?
İkonoklazm tartışmasının merkezinde bu soru bulunur. Konu, “sanatı sevenler” ile “sanatı sevmeyenler” arasında basit bir tercih değildi. İbadet, dini otorite, imparatorun yetkisi ve görüntünün neyi temsil ettiği üzerine sert anlaşmazlıklar söz konusuydu. Bu ayrımı anlamak, şehirde gördüğünüz mozaikleri yalnızca süsleme olmaktan çıkarır.
İkona ve ikonoklazm ne demek?
İkona, Hristiyan geleneğinde İsa, Meryem ya da azizler gibi kutsal kişilerin tasviridir. Ahşap bir pano üzerinde olabileceği gibi duvarda, mozaikte veya başka bir yüzeyde de yer alabilir. İkonoklazm ise bu tür tasvirlerin dini kullanımına karşı çıkan yaklaşım için kullanılan terimdir.
Tartışmanın bir tarafı, görüntüye yönelen saygının putperestliğe dönüşmesinden kaygı duyuyordu. Diğer taraf, saygının ahşaba ya da boyaya değil, tasvir edilen kişiye yöneldiğini savunuyordu. Şamlı Yuhanna’nın savunmasından çevrilmiş metin, ikinci yaklaşımı doğrudan dönemin düşüncesi içinden okumak için yararlıdır.
Bugünün ziyaretçisi açısından önemli olan, bir inancı doğru veya yanlış ilan etmek değil, görüntülerin neden siyasi ve dini çatışma konusu olabildiğini anlamaktır.
III. Leon ve V. Konstantinos
İkonoklazmın ilk dönemi genellikle III. Leon’un hükümdarlığıyla ilişkilendirilir. Ancak uygulamaların her yerde aynı hızda, aynı şiddette ve aynı kapsamda gerçekleştiğini düşünmemek gerekir. Tarihçiler başlangıç tarihleri ve imparatorların gerçek etkisi üzerinde tartışır.
V. Konstantinos dönemindeki 754 Hieria Konsili, tasvir karşıtı siyasetin önemli dönüm noktasıdır. Bu sırada haçın dini ve imparatorluk simgesi olarak öne çıkarılması, yalnızca “resimler yok edildi” cümlesinden daha zengin bir hikâye anlatır: Hangi görüntünün kabul edildiği de tartışmanın parçasıydı. Metropolitan Museum’un ikonoklazm incelemesi, bu farklılıkları özetler.
İrene kimdi ve neden önemlidir?
İrene, oğlu VI. Konstantinos’un hükümdarlığı sırasında naip olarak etkili oldu. 787’de İkinci İznik Konsili’nin toplanmasındaki rolü, ikonaların dini kullanımının yeniden kabul edilmesi açısından önem taşır. Tarih kitaplarında en çok bu olayla anılsa da, onu yalnızca bir sanat tartışmasının destekçisi olarak görmek eksik olur: saray içindeki iktidar mücadelesinin de merkezindeydi.
İrene daha sonra kendi adına hüküm sürdü. Bu durum Bizans tarihinde kadınların yalnızca hükümdar eşi olarak etkili olduğu varsayımını bozar. Yine de “imparatoriçe” kelimesi her dönemde aynı makamı anlatmaz. Bir eşin saraydaki etkisi, bir naibenin yönetimi ve tek başına hükümdarlık ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
İrene’nin 787’deki rolü, tartışmanın sonsuza dek bittiği anlamına gelmedi. İkona karşıtı siyaset 815’te yeniden başladı; 843’teki restorasyon ise farklı bir imparatoriçe, Theodora ile ilişkilidir. İrene ile Theodora’yı aynı kişi gibi anlatan kısa özetlere bu yüzden dikkat edin.
İstanbul’da neye bakmalı?
Önce eserin tarihini okuyun. İstanbul’daki her Bizans mozaiği ikonoklazmdan önce yapılmış değildir. Daha geç bir mozaik, tartışma sonrasında kutsal kişilerin nasıl gösterildiğini anlamaya yardımcı olabilir. Tarihi bilmeden “bu resim yıkımdan kurtuldu” sonucu çıkarmayın.
Aya İrini’yi Ayasofya’dan ayrı düşünün. İsimleri benzer olsa da iki farklı yapıdır. Aya İrini, Topkapı Sarayı’nın ilk avlusundadır. Bir yapının kuruluşu, sonraki onarımları ve bugün görülen bezemesi aynı tarihe ait olmayabilir. Ziyaret düzeni için Milli Saraylar’ın Topkapı sayfasını kullanın; sarayın bir bölümüne giriş hakkının her ek yapıyı otomatik olarak kapsadığını varsaymayın.
Yüzün yokluğunu tek başına kanıt saymayın. Hasar, onarım, malzeme kaybı ve sonraki kullanım değişiklikleri de görüntüyü etkileyebilir. Bir duvardaki boşluğun sebebi, eserin kendi araştırması ve koruma geçmişiyle birlikte değerlendirilmelidir.
Ziyareti nasıl anlamlı hâle getirebilirsiniz?
Ayasofya, Aya İrini ve bir müze ziyaretinde aynı soruyu tekrar edin: Bu görüntü ne zaman yapıldı, kim için yapıldı ve izleyiciden ne bekliyordu? Tek bir günde bütün Bizans sanatını görmek yerine, iki veya üç esere dikkatle bakmak daha akılda kalıcı olabilir.
Pratik gezi için Ayasofya ve Topkapı Sarayı sayfalarına bakın. Tarihi çerçeveyi genişletmek isterseniz Bizans tarihi rehberimiz, bu yüzyılı şehirdeki diğer dönemlerle birleştiriyor.