Ayasofya’nın kubbesine bakarken akla önce nasıl ayakta durduğu gelir. Bir adım sonra daha büyük soru belirir: Altıncı yüzyılda bir hükümdar neden böylesine iddialı bir yapı yaptırmak istedi? Justinianus’un hikâyesi, binanın mimarisi kadar bu soruya da cevap verir.
I. Justinianus 527 ile 565 arasında hüküm sürdü. Roma dünyasının birliğini ve imparatorluk otoritesini güçlendirmeye çalıştı; bu hedef savaşlarda, hukukta, dini siyasette ve inşa faaliyetlerinde farklı biçimlerde ortaya çıktı. Onun dönemini yalnızca “Ayasofya’yı yaptırdı” cümlesine indirmek, aynı şehirde yaşayan insanların daha zor deneyimlerini görünmez bırakır.
Nika Ayaklanması neden dönüm noktasıydı?
532’de Konstantinopolis’te patlayan Nika Ayaklanması, Hipodrom çevresindeki siyasi gerilimin geniş bir şehir krizine dönüşmesiydi. İmparatora yönelik tepki, yalnızca bir yarış taraftarlığı meselesi olarak açıklanamaz. Yönetim, vergiler ve iktidar ilişkileri de arka plandaydı.
Ayaklanma sırasında önemli yapılar yandı; önceki Ayasofya da zarar gördü. İsyanın bastırılması çok ağır can kaybına yol açtı. Sonraki büyük inşa programını düşünürken, görkemli bir mimari başlangıcın aynı zamanda yıkıcı bir olayın ardından geldiğini hatırlamak gerekir. Metropolitan Museum’un Justinianus incelemesi, kent siyaseti ile yeniden inşa arasındaki ilişkiyi anlatır.
Bugünkü Ayasofya onun yapısı mı?
Bugünkü Ayasofya’nın temel mimari projesi Justinianus dönemine aittir. Yapı 532 ile 537 arasında yeniden inşa edildi. Tasarımda Trallesli Anthemios ile Miletoslu İsidoros’un adları öne çıkar. Bu, aynı yerde bulunan ilk kilise değildi; bugün gördüğünüz yapı da açılışından beri hiç değişmeden kalmış değildir.
Sonraki depremler, onarımlar, destekler ve kullanım değişiklikleri binanın bugünkü hâlini oluşturdu. Kubbenin altındayken tek bir tarihe ait kapalı bir zaman kapsülünde değil, farklı dönemlerin bir arada durduğu bir yapıda olduğunuzu düşünün. Ayasofya’nın tarihini anlatan kilise kaydı, inşa süresi ile yapının mimari düzenini ayırarak ele alır.
Ziyaret hazırlığı için Ayasofya rehberimiz daha kullanışlıdır. Giriş düzeni, ibadet alanı ve ziyaretçi bölümü gibi güncel konuları tarihi bilgiyle karıştırmadan planlayabilirsiniz.
Hukuk reformu neden anılır?
Justinianus’un en kalıcı miraslarından biri Roma hukukunun toplanması ve düzenlenmesidir. Corpus Juris Civilis adıyla bilinen külliyat, farklı dönemlerden hukuk bilgisini sistemli hâle getirme girişiminin sonucudur. Bu çalışma sonraki hukuk geleneklerinde etkili oldu.
Bir turist için bunun anlamı şu olabilir: İmparatorluğun gücü yalnızca surlar ve ordularla görünür değildi. Mülkiyet, anlaşmazlıklar, yönetim ve gündelik ilişkiler de düzenleniyordu. Şehirde büyük bir saray ya da kilise görürken, bunların arkasında çalışan idari dünyayı da düşünmek, tarihi daha insani bir ölçeğe taşır.
Büyük projelerin zor tarafı
Genişleme savaşları ve büyük inşaatlar kaynak gerektiriyordu. Justinianus’un saltanatını kesintisiz bir altın çağ olarak anlatmak, vergi yükünü, siyasi çatışmaları ve hastalıkları gözden kaçırır. 540’lı yıllardaki veba salgını bu dönemin önemli krizlerinden biridir.
Salgının toplam etkisi konusunda modern araştırmacılar arasında tartışmalar vardır. Kesin bir nüfus kaybı yüzdesini her şehir için geçerliymiş gibi vermek güvenilir değildir. Modern araştırmaların karşılaştırıldığı Oxford makalesi, hem kanıtları hem de yorum farklılıklarını ele alır. Burada önemli olan, anıtsal başarı ile gündelik kırılganlığın aynı dönemde bulunabildiğini görmek.
İstanbul’da birbirine bağlanabilen duraklar
Sultanahmet Meydanı: Eski Hipodrom’un yerini düşünerek başlayın. Bugünkü açık alan, antik yarış yapısının tamamını göstermez; fakat imparatorluk ile kent halkının buluştuğu sahneyi hayal etmek için iyi bir noktadır.
Ayasofya: Ana odağınız bina olsun. Önce dış kütleye, sonra iç mekânda ışığın ve taşıyıcı düzenin nasıl çalıştığına bakın. Tarihi okumakla ayrıntıları fark etmek birbirini güçlendirir.
Yerebatan Sarnıcı: Sarnıç ziyaretini aynı bölgedeki su altyapısını anlamak için ekleyebilirsiniz. Bir başkenti yaşatan şey yalnızca törensel yapılar değil, suyu depolayabilme ve dağıtabilme kapasitesiydi. Ayrı bilet ve giriş koşullarını önceden kontrol edin.
Bu duraklar yakın görünse de hepsini aynı saate bağlamayın. Kuyruklar, güvenlik kontrolleri ve dinlenme ihtiyacı günün ritmini değiştirir. İki iç mekân ziyareti arasına meydanda yürüyüş koymak, hem tarihi bağlantıyı kurmayı hem de yorulmadan devam etmeyi kolaylaştırır.
Hikâye burada bitmiyor
Justinianus’un ardından imparatorluk aynı sınırlar ve aynı şartlarla devam etmedi. Yedinci yüzyıl ve Heraklius yazısı, büyük yeniden inşa döneminden savunma ve dönüşüm dönemine nasıl geçildiğini açıklıyor. İstanbul’u ilginç yapan da tek bir görkemli an değil, bu değişimlerin aynı şehirde üst üste birikmesidir.